يکهزار واژه اصيل تركي در پارسي
يکهزار واژه اصيل تركي در پارسي
- سودا
= سؤودا و سئودا = سئو (سئومك = دوست داشتن) + دا (اك) = محبت وعشق ، اين كلمه نبايد با «سودا»ي عربي كه معناي سياهي و معامله دارد اشتباه شود. سوداي رخ ليلي ، شد حاصل ما خيلي * مجنون بيگي واويلا ، اولدوم ينه ديوانه/ مولوي
- سورتمه
= سورتمه = سورت (سورتمك =كشيدن) + مه (اك) = كشيدني ، وسيلة سُر خوردن و كشيدن بوسيلة سگ يا ميمون در روي برف
- سورچي
= سورچي = سور (سورمك = سواري كردن) + چو (اك) = راننده ؛ سورچي ارابه = درشكه چي
- سوغات
= سوْقات و ساوقات = سوْو(پيغام ، هديه ، باج) + قات (اك) = هديه ، هدية سفر؛ از ديگر كاربردهاي ريشة «سو-ساو» در تركي مي توان بموارد زير اشاره كرد: ساواش = بگو مگو ، ساووج = پيامبر، سؤز سوْو= حرف و پيام ، ساوا = ساوه ، ساوالان = باجگير = سبلان ، سخن = سوقن
- سوك
= سوْخ (سوْخماق = فرو بردن) = ابزار نوك تيز براي راندن گاو و الاغ
- سوگلي
= سئوگيلي = سئو(محبت) +گيل (اك) + ي (اك) = مورد محبت ، معشوقه
- سولدوش
= سولديچ = سوْل (چپ) + ديچ (سمت) = سمت چپ ، شخصي كه در عروسي در سمت چپ داماد بايستد (باخ: ساغدوش)
- سولماز
= سوْل(سوْلماق = پژمردن) + ماز(اك انكار و سلبيّت) = كسيكه هرگز پژمرده نمي شود،هميشه جاودان،مقابل سوًلار(هميشه پژمرده)، نام خانم
- سومر
= سومر = سوم (سوْم = كامل ، تمام ،ناب ، بي نقص ، قومي قديمي از تركها) + ار(پهلوان) = پهلوان قوم سوم ، اولين قوم مدني بشريّت كه ۷۲۰۰ سال پيش از آذربايجان تا بين النهرين حكومت كردند و ۳۰۰۰ سال حاكم بودند. شواهد و قرائن و تشابهات زياد نوشته هاي يافته شده از اين قوم ، زبان آنها را به تركها نزديكتر مي كند.
- سونا
۱-سوْن (آخر) + ا (اك) = آخري ، نام دختر ته تغاري
۲-سوُنا = سوُ (آب) + نا (اك) = متعلق به آب ، نام گلي دركنارآب ، نوعي مرغابي (شايد اتفاقي است كه در اين حالت تركيبش مانند دورنا شده است) ، زيبا ، نام دختر ؛ با اين تلفظ در تركيه متداول است.
- سياق
= ساياق = ساي (سايماق = شمردن) + اق (اك) = شمارش ، علم محاسبات در قديم ، اين ريشه در عربي هم استفاده مي شود.
- سيبري
= سيبير و سيوير = سابار و ساوار (باخ: بيله سوار) ، ساكنان كنوني توبولسك اكنون هم اين ناحيه را كه در قرون ۵ و ۶ محل اولية زندگي قوم ساوار بوده است بدين نام مي خوانند و بعداً روس ها از قرن ۱۶ ميلادي نام آنرا به سيبري تغيير داده و اين نام به منطقة بسيار بزرگي اطلاق مي گردد (۱۸).
- سيخ
= سيْق در سومري = سيش وشيش در اويغوري = سيْخ در آذري = فرو بردني ، وسيلة فرو بردن ، وسيلة پختن كباب و جگر ؛ اَت سيشقا توقتوردي = گوشت را به سيخ كشيد (۲) ، شيشليك = سيخليك = سيخي
- سيل
= سئيل و سئل = سئي (رود ، باخ: چاي) + ل (اك) = ناشي از رودخانه ، خروشان چون رود ؛ اين كلمه تركي است و داراي تركيبات زيادي در اين زبان مي باشد: سلجوق = سئلجوق = سيل آسا ، سئي له مك = شستن غلة ناصاف در آب رودخانه ، سئلله مك = جاري كردن ، سئلوْوچا = مسيل ، سئي سئي = كاهل و وقت تلف كن (مانند هدر رفتن آب) ، سئيين = كاسة سفالين بزرگ براي ماست و آبدوغ ، سئلينتي = پخش و پلا (مانند سيل)
- شاباش
= شاه (ه.م) + باش (سر ، سهم) = سهم شاه ، سهم شاه داماد ، هديه ، هديه اي كه درعروسي به داماد يا عروس دهند و از رسوم قديمي تركان است و در بين فارسها چندان متداول نبوده و شايد نيست. با اين همه اصرار دارند كه اين كلمه در اصل شادباش بوده است:
سلطان كني بي بهره را × شاباش اي سلطان ما / مولوي
- شاخ
= تيز و قائم ؛ وجه تسمية شاخ حيوانات نيز همين ريشه است. البته ريشة «شاخه» اين كلمه نيست (باخ: شاخه) ؛ شاخ دورماق = قائم ايستادن ، شاخ پول = پول تازه و تا نشده
- شاخه
= شاخا = شاخ (شاخماق = پيچيدن دور چيزي و بالا رفتن ، رعد و برق زدن،جاري و روان شدن همراه با ايجاد كردن پر و بال)+ ا(اك) =رشد كننده و بالا رونده،بالا رونده و پر و بال دهنده ، قسمت رشد كننده و پر و بال دهندة گلها و درختان ؛ شاخدا = ساتع شونده و نفوذ كننده، سوز و سرما ، ايلديريم شاخدي = رعد و برق ساتع شد.
- شاكر
= معرب چاكر كه مشتقات شُكر ، تشكر و … به خود گرفته است.
- شانه
= شانا = شان (لانة زنبور عسل ، كندو) + ا (اك) = كندوئي ، مانند كندو بصورت خانه خانه و مشبك ، قابي كاغذي براي حمل تخم مرغ ؛ براي همين است كه اين لغات بصورت برعكس نيز استفاده مي شود يعني شانه براي لانة زنبور و شان براي ظرف تخم مرغ ، آري شاني = كندوي زنبور
- شاه
= احتمالاً از ريشة تركي باستانيِ شات و شاد (= عاليترين درجة نظامي در تركي باستاني) آمده است (۱۷).
- شاهسِوَن
= شاه (ه.م) + سئو (سئومك = دوست داشتن) + ان (اك فاعلي) = شاه دوست ، حامي شاه ، قبائل بزرگ طرفدارشاهان صفوي كه بنا به دعوت شاه عباس كبير قبيله اي بهمين نام از آسياي صغير به اردبيل آمدند و در آن سكني گزيدند ، ايل سون نيز به آنها گفته مي شود (انقراض سلسلة صفويه / لكهارت / ترجمة عماد ).
- شبان
= شوْوان = چوْوان = چوْبان = چوپان (ه.م)
- شبستر / ج
= شوْووستر = چوْووستر = چوْووست (و چيچست = نام قوم ، نام سابق درياچة اروميه) + ار (پهلوان) = پهلوان قوم چيچست ، از شهرهاي تبريز كه در تاريخ ، بسيار عالِم خيز و علم پرور بوده است از جمله: شيخ محمود شبستري صاحب گلشن راز ، پروفسور زهتابي صاحب تاريخ هفت هزار سالة تركان ؛ تحريف چوْووستر به شبستر ناپسند است و توجيه شب بستر (همه شب در بستر مي خوابند! گويا ديگران روي سنگ مي خوابند) ناپسندتر.
- شبيخون
و شباخون (۱) = شب آخين = شب + آخين (تاخت و تاز ، يورش ، در تركي باستان هم از اين كلمه استفاده مي شده است) = تاخت شب ، يورش در شب ، در مفهوم اين كلمه نيز همين معني استنباط مي شود نه «خون در شب !» ؛ آخين = آخ (آخماق = روان شدن ، گسيل يافتن ، يورش كردن) + ين (اك) = يورش
- شپلاق
= شاپالاق = شاپا (شاپاماق = كشيدن ، كشيده زدن ، چپ و راست زدن) + لاق (اك) = سيلي
- شغال
= شاغال = چاغال = چاققال = چاق (چاخماق = برق زدن) + قال (؟) = حيوان برقي و تيز ، حيواني كوچكتر از روباه ؛ برهان قاطع (۲۷) بر تركي بودن اين كلمه اصرار دارد و از اين زبان است كه به زبانهاي ديگر رفته است: شغال (فارسي) ، جقل (عربي) ، schakal (آلماني) ، chakal (فرانسه) ، jackal (انگليسي).
- شّق
= شاق = معرّب چاق (چاقماق = بريدن ، شكافتن) = بريده ، دونيم ؛ شّق القمر= شكافتن ماه ، انشقاق ومشتق و شقّه (= شاققا = شاق + قا) از همين ريشه اند.
- شلاق
= شاللاق = شال (شالماق = چالماق = زدن ، كوبيدن) + لاق (اك) = كوبش ، ضربه ، وسيلة زدن
- شلتاق
= شيْلتاق = چيْلتاق = چيْل (= هياهو ، ديوانگي ، بي عقلي) + تاق (اك) = هياهو كننده ، بي عقل ، لاف زن ، دعوا كننده ، متجاوز ، لوس ، شلوغ ، كارهاي بچگانه كه بي حساب و كتاب بوده و كودكانه است. از همين ريشه داريم: چيْلغيْن = ديوانه ، چيْلديرماق = ديوانه شدن ، شيللاق = جفتك
- شلخته
= شالاختا = شالاقتا (مانند: يومورتا) = شالاق (وارفته ، بي اندام ، خربزة وارفته) + تا (اك) = بدتركيب ، بي قواره ، وارفته
- شلمه
= شلمه و چلمه = شل (شالماق = چالماق = پارچه يا دستاري را به بدن يا سر بستن ، براي چالماق در لغتنامه ها بيش از ۲۰ معني مي نويسند كه در اينجا اين معني مورد نظر است) + مه (اك) = دستاري كه بر سر ببندند ؛ اوشاغي دالينا چالدي = بچه را به كول خود زد
- شمخال
= شامخال = نوعي اسلحة ابتدائي سرپُر شبيه برنو كه در دورة صفويه مورد استفاده قرار گرفت (۲۵).
- شمشك
= شيمشك = نور ساتع شده از رعد و برق ، آذرخش
- شنگ
= شنگ = شاد؛ شوخ و شنگ = شوخ و شاد ؛ باخ: شنگول و گلشن
- شنگول
= شن (شادي) + گول (خنده) = شادي – خنده ، محل تفرج و شادي ؛ مقلوبِ گلشن (ه.م):
ناگهان بستد دلم دلداركي × شوخكي ، شنگولكي ، عياركي/ مولوي
- شيشليك
= شيش (باخ: سيخ) + ليك (اك) = سيخي ، به سيخ كشيدني
۶۳۷٫ شيشه
= شوشه = شوش (صاف ، تيز ، پاك) + ه (اك) = هر چيز پاك و زلال و تيز ، سمبل پاكي و شفافيت ؛ شوش بوز = يخ پاك و صاف ، قولاغين شوش دوتوب=گوشش را تيز كرده ، شوشوْو = گاو شاخ تيز ، شوش پاپاق = كلاه بوقي
- شيما
= شيما = از نامهاي قديمي تركي خانم ها (۵)
- صاطور
و ساطور و ساتور = ساتيْر = سات (ساتماق و چاتماق = دو تكه كردن) + ير (اك فاعلساز) = دونيم كننده ، چاقوي بزرگ دسته دار :
ورش بخت ياور بود،دهر پشت×برهنه نشايد به ساطوركشت/سعدي
- صندل
= معرّب سندل = نوعي درخت كوچك ، در تركي باستان «چينتال و چيندال» نيز استفاده شده است ، بصورت Santal در انگليسي (۱۷)
- صندلي
= سندلي = سندل (باخ: صندل) + ي (اك) = منسوب به صندل ، از جنس صندل ، وسيلة نشستن
- طاباق
= تاباق = تابا (باخ: تابه) + اق (اك) = تابه اي ، ظرف مدور فلزي براي پختن نان ، خشت پختة بزرگ(۱)؛ طَبَق نيز ساده شدة همين كلمه است ، طابق = معرب تابك (= تابه + ك) = طاباق كوچك ، تاباق ، اين كلمه از تركي به عربي رفته است و ريشة آن تابه و ريشة تابه هم تاو است. تاباق آپارما(طبق بردن) از سنتهاي ديرينه در عروسي در بين تركهاست.
- طاس
= تاس و تاز و داز (تركي باستان) = تاش و داش (تركي معاصر) =كاسة سنگي و سخت ، سنگ ،كاسة فلزي ، سر بي مو ، حيوان بي شاخ ، زمين بي حاصل (۱۷،۲) ؛ دازالاق و دازلاق = كچلِ بي مو ؛ سگ تازي = سگ شكاري و بي مو
- طاق.۱
= تاق = در تركي سومري بمعني «تاقماق و تاخماق = يكي كردن ، چسباندن» ؛ طاق در واقع از چسباندن دو طرف ديوار بهم بوجود مي آيد (۷).
- طاق.۲
= معرب تاي (ه.م) = لنگه ، تك ، فرد ؛ جفت و طاق بازي = نوعي سرگرمي و بمعني فرد و زوج بازي ، طاقي = تكي ، طاقت طاق شدن = يكه شدن طاقت و از كف رفتن آن (۱). الحق اميرهوشنگ ، امروز در دنيا طاق است و بهتر از اويي نيست / اميرارسلان
- طاير
= تَيَر و تَهَر و تَكَر = تگر از مصدر تگيرمك (= ديگيرمك و ديغيرماق = چرخيدن ، غلط خوردن) = وسيلة چرخنده و غلتنده ، چرخهاي ماشين ؛ همريشه با دگيرمان (و دييرمان = آسياب) ، اين لغت هرچند بصورت طاير به عربي هم رفته است ولي هرگز از چرخ خودرو نمي توان مفهوم پرواز كردن (طير) را استنباط كرد. لذا املاي طاير در فارسي هم اشكال دارد و تاير صحيح مي باشد ، بصورت Tire در انگليسي و ديگر زبانهاي اروپائي.
- طرخان
= ترخان = اصيل زاده ، رئيس وسرور ، شاهزاده ، لقبي كه دارندة آن از دادن باج و خراج معاف بود و بدون كسب اجازه حق ورود به حضور شاه را داشت ، رتبه اي نظامي درتركي باستان ، لقب فيلسوف بزرگ ابونصرفارابي كه از تركان فاراب بود ، از قهرمانان توران: به طرخان چنين گفت كاي سرفراز × برو تيز با لشكر رزم ساز / شاهنامه
۶۴۸٫ طرغان
= معرب ترگون = تر (ترمك =گرد كردن) +گون (اك) = قشون ؛ طرخان بستن = جمع كردن قشون ، چريك ترگني = انبوه لشكر (در قوتادغوبيليغ) :
… و سلطان طرغان بست و بندگان چالش مي كردند / راحه الصدور
- طَرغو
= تارغو = تارغي = تاريغي = تاري (تاريماق = كاشتن) + غي (اك) = كاشته شده ، علوفه و پيشكش(۱)؛ تارلا = كشت ، تاريم = كشتزار
- طرقّه
= تاراققا= تاراق(صداي انفجار)+قا(اك) = تاراق كننده ، مادة منفجره
- طرلان
= ترلان = شاهباز ، بي باك ، زيبا ، نام دختر ؛ اكِ لان در انتهاي تعدادي حيوانات ديگر هم مي آيد: ايلان (= مار) ، قاپلان (= پلنگ)
- طُغتگين/ت
= توُغتگين = توُغ (باخ: طوق ، در اينجا اسم خاص) + تگين (ه.م) = شاهزاده توغ ، ظهيرالدين توغتــگين مؤسّس اتابكان دمشق (۴۹۷ ه.ق) و از رؤساي لشكري سلجوقي و داراي مقام اتابكي
- طُغراء
وطوُرغاي وطوُرقا = توغرا = توغ (باخ: طوق) + را (اك) = حلالي و قوسي،حكم ، مُهر قوسي سلاطين ترك در بالاي فرمانهاي حكومتي ، در غزليات فارسي كنايه از كمانِ ابرو: هلالي شد تنم زين غم كه با طغراي ابرويش*كه باشد مه ،كه بنمايد ز طاق آسمان ابرو/حافظ
- طُغرل
= توُغرول = پرندة شكاري ازجنس طوغان كه هزار مرغابي شكار مي كند ولي فقط يكي را مي خورد! (۱) ، نام آقا: الا تا بانگ دراج است و قمري*الاتا نام سيمرغ است و طغرل / منوچهري دامغاني
۶۵۵٫ طلناز
= تئلناز= تئل(زلف ،گيسو)+ ناز= ناز گيسو، خوش زلف ، نام دختر
- طنبور
= تنبور = تن (ه.م) + بور (بورماق = تاباندن ، انحنا دادن ، پيچاندن) = تن تاب خورده ، بدنه انحناء يافته ، از سازهاي زهي كه درآن كاسه نسبت به دسته اش انحناء پيدا كرده است ؛ تنبور تركي = تنبوري كه كاسه و سطح آن از نمونة شرواني آن كوچكتر است ؛ البته برهان قاطع (۲۷) آنرا اسپانيائي مي داند.
- طواشي
= معرب تاپوچي = تاپي چي = تاپ (تاپماق = خدمت كردن ، يافتن (۲)) + ي (اك) + چي (اك شغلي) = خدمتكار ، خواجه و خادم هاي حرمسرا (۱) ؛ تاپي (= خدمت) در اصل تاپيق بوده لذا تاپيچي هم در اصل تاپيقچي بوده است،تاپينماق = عبادت ، تاپيناق = محل عبادت
- طوج
= توج = برنز (۲۵)
- طوزغو
= توْزغو = توْز (؟) + غو (اك) = ؟، توْزغو و توْزلوق از غذاهاي متنوع و لذيذ كه پيشكش خويشان مي كردند (۱)
- طوغان
= توُغان = تو (توماق = گرفتن ، دربر گرفتن) + غان (اك) = بسيار شكار كننده ، پرنده اي از دستة عقابها ، طوغان – طغان در تركي مانند سارا-دارا درفارسي و زيد- عمرو در عربي است. پند از هركس كه گويد گوش دار × گر مثل طوغانش گويد يا تگين/ ناصرخسرو
- طوغاي
= توُغاي = توغ (باخ: طوق) + آي (ماه) = ماه گرد ، ماه هلالي ، در مقابل ساراي (ماه كامل) ، درختان خودرو در مسير رود ، نام آقا
- طوق
= توُق = توٌغ = مهر گرد شاهان ترك در بالاي طومارها ، هر چيز گرد (باخ: طغراء و طوغاي) :
همان گيل مردم چو شير يله × ابا طوق زرين و مشكين كله/ شاهنامه
- طومار
تومار = تو(توماق = بستن ، پوشاندن) + ار (اک فاعلي) = بسته ، پوشانده ، وسيله اي که قديم ، نامه را در داخل آن بسته و ارسال مي کردند. همريشه با تومان (باخ: تنبان) و دومان (= مه)
- طيار
= تايار =؟، مالي كه از عوارض دروازة شهرها (در دورة سلجوقي) و از زمينهاي بي صاحب و اموال توقيف شده و املاك مالكان غايب (در دورة ايلخانيان) به شاه مي رسيد. (۱)
- عاشيق
= آشيْق = آش (آشماق = قاتي كردن ، رد كردن كوه يا بلندي) + ايق (اك) = قاتي شده ، درهم برهم ، شوريده ، عبور كننده از دنيا و پا گذاشته در عالم معنوي ؛ احتمالاَ عاشق در عربي از همين ريشه رفته است زيرا اين ريشه درعربي قديم نبوده بطوريكه در قرآن اصلاً استفاده نشده و بجاي آن از معادلش يعني «ودّ» استفاده شده است.
- عالي قاپو
= آلا قاپيْ = آلا (سنگين ، خاكستري) + قاپي (در) = درب سنگين يا خاكستري ، از آثار باستاني اصفهان و يادگار شاه عباس صفوي كه از اردبيل آوردند و الآن هم به همين نام (آلا قاپي) در اردبيـل وتبريز دروازه وجود دارد ؛ قاپي (در) ، قاپاق (درپوش) ، قاپقا (دروازه) و قاپود (دربچه) همگي ازمصدر قاپاماق (= بستن ، پوشاندن) بوده و همگي نوعي درب است.
- عبير
= معرّب ابير= ايبر= مشك ، خوش بو، در تركي باستان «ايبر/ ايپر/ ييپر» استفاده شده است (۱۷).
- عضو
= اوزو در تركي سومري با همين معني (۲۰)
- عيوض
و عوض = آيواز و آيوز = آي (ماه) + وز (شبيه) = مانند ماه ، زيبا رخ ، نام يكي از دليران كوراغلو قهرمان ملي آذربايجان ؛ متأسفانه عمداً يا سهواً اين نام پرمغز را بصورت عيوض و عوض (كه اصلاً مناسب براي نام نيست) مي نويسند. البته در برهان قاطع اين اسم با معني آراسته و پيراسته درج شده است. (۲۷)
- غاز.۱
= قاز = پرنده اي بزرگتر از اردك (۱) ؛ Goose (انگليسي)
- غاز.۲
= قاز از مصدر قازماق (شكافتن ، كندن) = شكاف ، چاك ، نراك ، پاره ، ژنده ؛ غاز غاز = شكاف شكاف و ترك ترك (۱)
- غازالاخ
و قازلاخ (۱) = قازآلاق = پرنده اي خوشخوان از خانوادة چكاوك كه در سواحل درياي خزر يافت مي شود.
- غازان
و قازان وغزغن (معر) وغازغان = قازغان = قاز (قازماق = كندن) + قان (اك) = بسياركَنَنده ، شكاف زمين ناشي از سيل ، ديگ (شايد بخاطر اينكه ديگها سابقاً چوبي بودند و داخل آنها با كنده كاري درست مي شد) (۱،۲)
- غازي
= قازيْ در تركي سومري (= شكست دهنده ، خرد كننده ، كُشنده) (۲۰) و در تركي معاصر مجازاً در معناي آدم پرمدّعا و باد در دماغ استفاده مي شود: قازيْ آدام = آدم باد در دماغ ، قازيلانماق = باد در دماغ داشتن و نفس كش خواستن! ؛ اين كلمه با نفوذ در عربي بصورتهاي غزوه ، غزوات و غيره نيز درآمده است.
- غاميش
= قاميْش و گميش = قام (قامماق = زدن ، زدن بقصد كشت) + يش (اك) = وسيلة دفاعي يا جنگي ، ني (كه سابق وسيلة دفاعي و جنگي بود) ، خيزران ، اسباب مزاحمت ، موي دماغ! ؛ قميش شدن = غاميش گذاشتن = مزاحمت - غجر
= قجر= قاجار (ه.م) = فالگير ، كولي ، آگاه ؛ غجرچي = دانا ، راه دان
- غدّاره
= حربه اي شبيه شمشير ولي پهن و سنگين ، پيكان پهن ، اين كلمه نبايد با غداره در عربي كه مؤنث غدار (= بي وفا) است اشتباه گرفته شود (۱) ؛ اگر اين كلمه تركي باشد احتمالاً بايد بصورت قادارا باشد و آن ، احتمال دارد كه از مصدر قاداماق (= محكم بستن) و در معني وسيله اي كه به كمر مي بندند باشد. احتمال ديگر آنست كه از قادا (= خطر ، بلا) آمده باشد كه معناي وسيلة خطرناك مي دهد.
- غلام
= قوُلام و قوُلوم = قول (خدمت) + وم (اك ملكي و گاهي تحبيبي) = خدمتكارم ، تركيب غلام مانند خانم و بيگم (ه.م) است ؛ قولوقچي = خادم ، قُلُّق = خدمت كردن ، غلمان = غلام
- غِلمان
= غوُلمان وقوُلمان = قول (خدمت) + مان (مانند) = غلام مانند ، غلام ، پسر نوجوان خادم بهشت: فردا اگر نه روضة رضوان بما دهند × غلمان ز روضة حور ز جنت بدر كشيم / حافظ
- غنچه
= قوُنچا و قوْنجا = شكوفة ناشكفته ، در تركي قديم يعني عروس ؛ احتمالاً اين كلمه بخاطر شباهت شكوفة گل به عروسي كه در لباس عروسي است به آن تعميم يافته است.
- غوره
= قوْرا= قوْر(شرر،تلخي (۳)) + ا(اك) = تلخه ، تنده ، انگوركال وترش
- غوزه
= قوْزا و قوْز = غلاف و پوستة بعضي ميوه ها و گياهان ؛ قوْزالاق = غوزه هاي ميوه
- غوغا
= قاوقا و قوْوقا = قاو (قاوماق و قوْوماق = راندن ، جنگيدن ، دور كردن ، تاختن ، تاراندن) + قا (اك) = دعوا ، بلوا ، هياهو (۱۸)
- غول
= قوُل = خدمتكار ، خادم ، غلام ؛ در اينجا بصورت مستتر معناي درشت هيكل و آدم زمخت را مي توان برداشت كرد. شايد بخاطر اينكه از غول عليرغم درشت هيكل بودنش ، استفادة ابزاري مي كردند به اين اسم نامگذاري كرده اند.
- فِر
= فيْر= تاب ، موي مجعّد ؛ فيْريْلداماق = تاب خوردن ، فرچه = فيْرچا = وسيله اي بصورت رشته هاي تابيده براي اصلاح صورت ، فيرقادان چيخماق = سر به هوا شدن ، فرفره = فيْرفيْرا ، فيْريْلداق = هواكش ، فيْريْلداقچي = حقه باز
- فشنگ
= فيشن و فيشنگ = فيشه (فيشه مک = جهيدن ، فوران کردن) + نگ (اك فاعلي) = جهنده ، فَوَرانگر؛ فيشقا = سوت ، فيشقيرتي = فوران ، تبديل فيشه ك به فشنگ مانند تبديل توفه ك است به تفنگ و احتمالاً قشه ك = قشنگ.
- فغفور
= فغ پور= فغ (باخ: بيگ) + پور (پسر ، ه.م) = بيگ زاده ، بزرگ زاده ، لقب شاهان ترك و چين ؛ پادشاهي اشكاني كه ۶۲ سال حكومت كرد (۲۷):
چرا بايد نهادن سر به تعظيم كي و كسري
چرا بايد كشيدن منت از فغفور و خاقانش / فضولي
- فنر
= فانار = فان + ار = ؟، حصار دور چراغ ، چراغ ، هر چيز ارتجائي مانند چوب و فلز ؛ همريشه با فانوس (فان + يس) (۱) ؛ آنرا تركي مي دانند اما شروع كلمة تركي با حرف «ف» خيلي نادر است.
- قاآن
صورت ديگر خاقان (ه.م)
- قاب
= ظرف ، آوند ، كيسه و پوستي كه جنين با آن متولد گردد كه آنرا به فال نيك بگيرند ؛ در ديوان لغات الترك بصورتهاي قا و قاچا و قاپ نيز آمده است (۱،۲).
- قابتورقاي
= قابتورغاي = قاب (ه.م) + تورغاي (باخ: طغراء) = طغراي قابي شكل ، نامه و مهري كه در صندوقچه باشد ، صندوقچه ، كيسه يا صندوق نامه و مهر (۱)
- قابلمه
= قابلاما = قابلا (قابلاماق = ظرف گذاشتن ، بار و بنه جمع كردن) + ما (اك) = مظروف ، كارخانة كنسروسازي ، از ظروف آشپزخانه
- قابوك
= قابيق = ناوداني بر كناره هاي بام براي جمع شدن آب باران درآن و هدايت به زمين ، قابول و قابور نيز آمده است (۱۹).
- قاپو
= قاپيْ = قاپ (قاپماق و قاپاماق = بستن ، در بستن) + يْ (اك) = وسيلة بستن ، در ، دروازه ؛ مصدر قاپماق در معناي گاز گرفتن در اصل قارپماق است و نبايد با اين مصدر اشتباه شود. قاپوچي = دربان ، قاپوچي باشي = رئيس دربان ها در دورة قاجاريه ، عالي قاپو (ه.م) (۱۹) ، تخته قاپو كردن = در (قاپو) را تخته كردن ، خانه نشين كردن ، ساكن كردن عشاير ، له كردن : … زير چكمة اين حضرات ، تخته قاپو شدند/غربزدگي جلال آل احمد
- قاپوق
قاپيْق = قاپ (قاپماق =گرفتن ، گاز گرفتن) + ايق (اك) =گيره ، دو تكه چوب كه از وسط بهم وصل مي شوند و سر و دستها در ميان آندو قرار مي گيرد ، چوبة اعدام ؛ در قاپوق قرار دادن = مورد تحقير و تنبيه و مسخره قرار دادن (۲۵،۱)
- قاپيدن
= مصدر جعلي فارسي ساخته شده از مصدر تركي قاپماق (= بزور يا بي خبر چيزي را از دست كسي درآوردن) ؛ البته در اصل اين مصدر قارپماق بوده است.
- قات
= لا و تاي هر چيز، لايه ، دفعه ، خط اتو ، خم ، كنار (۲،۳) ؛ قات زدن = خم شدن و تعظيم ، قاتماق = قاتي كردن ، قاتلاماق = لايه لايه چيدن لباس يا نان، قاتيشديرماق= بهم زدن: روزي نشست خواهم ، يالقيز سنين قاتيندا*هم سن قوْپوزچالارسان هم من چاخير ايچرمن/ مولوي
- قاتق
= قات (قاتماق = قاطي كردن) + يق (اك) = قاطي شده ، ماست ، دسر ، تركيب ؛ قاتق كردن = خورشت را كم كم خوردن تا غذا براي همه تقسيم شود (۱۹):
مشاطگان قيمه ز روغن نهاده اند × بر روي نوعروس قتق زلف و خالها
- قاتمه
= قاتما و قاتيما = قات (قاتماق = قاتي كردن) + ما (اك) = قاتي شده ، با چيز ديگري مخلوط شده ، طنابي كه از مخلوط موي دم و يال اسب مي بافتند؛ قاتمه تاب = موتاب ، قاتمه ريس = ريسندة پشم قاتمه (۱۹)
- قاجار
= قاچار= قاچ (قاچماق = دويدن ، فرار كردن) + ار (اك فاعلساز) = فراري ، غير ساكن ، قومي هميشه در تاخت وتاز كه بعد از افشاريه و زنديه توسط آقامحمدخان سلسلة قاجاريه را تشكيل دادند و مدت ۱۵۰ سال (۱۱۹۳-۱۳۴۴ه.ق) حكومت كردند ؛ در توجيه ديگري گفته شده كه قاجار = قاج (قوم) + ار (پهلوان) مي باشد.